Chà là trong ẩm thực và y học cổ truyền

Bối cảnh sử dụng truyền thống

Chà là (Phoenix dactylifera) là loài cây thuộc họ Arecaceae, có 14 loài trong genus Phoenix lan truyền từ Đảo Verde đến Đông Nam Á. Đây là loài trồng quan trọng vì trái cây chứa hạt có tên gọi chính xác là chà là, được dùng làm thực phẩm và trong y học cổ truyền. Ở Ai Cập, hạt chà là được liệt vào danh sách các bài thuốc dân gian để quản lý tiểu đường, bệnh gan và rối loạn tiêu hóa ^[1]. Trong y học cổ truyền, chà là cũng được dùng cho các bệnh hô hấp, sốt, sưng tấy, viêm phổi và làm chữa vết thương ^[2].

Phân biệt với bằng chứng hiện đại

Do thiếu đặc điểm hình thái rõ rệt và lai hóa giữa các loài, việc phân biệt các loài Phoenix khó khăn. Nghiên cứu đã đề xuất sử dụng đánh dấu ADN như khu vực psbZ-trnfM trong chloroplast để giúp xác định chính xác hơn. Mặt khác, nghiên cứu về gen mitochondriên của P. dactylifera var. Khanezi cho thấy gen này gần liên quan với var. Khalas. Ở một số nghiên cứu khác, hạt chà là được dùng để nghiên cứu tác động lên gan, tuyến tiền liệt, nhưng công dụng cụ thể cần thêm nghiên cứu. Ở Mỹ, chà là cũng được trồng rộng rãi nhưng chịu ảnh hưởng bởi bệnh hại như cháy đen do Neodeightonia phoenicum.

Hoạt chất và tính chất sinh học

Phytochemical investigations have shown that the fruit contains anthocyanins, phenolics, sterols, carotenoids, and flavonoids. The fruits are a rich source of carbohydrates, vitamins, and proteins ^[3]. P. dactylifera is considered as a complete diet because it also exhibits potent anti-oxidative properties both in vitro and in vivo, allowing the fruit to prevent depletion of intrinsic protection from oxidative cell damage ^[4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra tính chất kháng viêm, chống đông máu và khả năng ngăn ngừa thiệt hại tế bào do tia xạ ^[2].

Hạn chế và hướng nghiên cứu

Mặc dù chà là được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền và có tiềm năng trong phòng ngừa thiệt hại tế bào, cải thiện điều trị unicot và giảm độ đánh độc của hóa trị ^[4], nhưng các công dụng cụ thể cần thêm nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu bảo vệ gan trên chuột bằng hạt chà là cho thấy hiệu quả tiềm năng chống độc gan do CCl4 gây ra, nhưng cần các thử nghiệm lâm sàng để xác nhận ^[1]. Nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dược liệu khi cân nhắc sử dụng chà là cho mục đích điều trị bệnh lý cụ thể.