Dã quỳ trong ẩm thực và y học cổ truyền

Bối cảnh truyền thống và danh pháp khoa học

Dã quỳ (Tithonia diversifolia) là cây thuộc họ Cúc lao, danh pháp khoa học quốc tế là Tithonia diversifolia. Loài này bản địa hóa ở Mexico và khu vực Trung Mỹ, nhưng sau khi được giới thiệu như cây trang trí, đã lan truyền nhanh chóng và tự nhiên hóa ở hơn 70 quốc gia khác nhau ^[1]. Dã quỳ có khả năng thích ứng cao, sự thích ứng di truyền đa dạng dưới các điều kiện môi trường khác nhau, cùng với năng suất sinh trưởng và sinh sản mạnh mẽ, giúp nó hình thành các bãi đồng đều và chi phối cao độ, trở thành loài xâm hại gây rối loạn cộng đồng thực vật bản địa ^[1].

Sử dụng truyền thống trong y học dân giương

Tithonia diversifolia được coi là thảo dược rộng rãi trong y học truyền thống ở nhiều nền văn hóa khác nhau ^[2]. Ở cả khu vực bản địa và phần lớn khu vực xâm hại, người dân khai thác dã quỳ như một nguồn thuốc ^[1]. Loài này thường được dùng để điều trị các bệnh như viêm, đau, nhiễm trùng vi khuẩn, đốt nặng, tiểuga, tiểu đường và cắn rắn ^[3]. Những công dụng này được ghi nhận trong kinh nghiệm dân gian lâu đời, tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra nhu cầu cần có cái nhìn phê bình khoa học về hiệu quả, độc tính và tiềm năng gây dị ứng của loài này ^[2].

Hoạt chất và khả năng sinh học

Từ các trích xuất khác nhau của lá dã quỳ, bao gồm cả chiết xuất nước, metanol và dichloromethane, được xác định nội dung tổng phenolic và flavonoid, cũng như khả năng bổ sung các hoạt chất chống oxi hóa ^[4]. Chiết xuất nước đã chứng minh khả năng ức chế sản xuất lipid hydroperoxide trong huyết tương một cách đáng kể và tỉ lệ thuận với nồng độ ^[4]. Ngoài ra, một nghiên cứu khác cho thấy chiết xuất metanol từ lá dã quỳ có hoạt chất chống viêm và giảm đau ở mô hình thí nghiệm trên chuột ^[5]. Các hoạt chất này chủ yếu được phác đồng với các sesquiterpene lactones (STLs) và một số acid chlorogenic ^[3].

Mối quan hệ giữa bằng chứng truyền thống và hiện đại

Sự dùng thuốc truyền thống của dã quỳ dựa trên kinh nghiệm quan sát và truyền miệng, trong khi các nghiên cứu hiện đại đang cố gắng khẳng định các cơ chế sinh học cụ thể th por lo ^[2]. Tuy nhiên, một số nghiên cứu cũng cảnh báo rằng các liều lượng có thể gây độc hại cho cơ thể động vật thí nghiệm, đặc biệt khi dùng liều cao hoặc dùng lâu dài ^[3]. Do đó, việc sử dụng dã quỳ cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia y tế, đặc biệt khi liên quan đến điều trị bệnh lý cụ thể.