Dành dành trong ẩm thực và y học cổ truyền

Giới thiệu chung

Dành dành (Gardenia jasminoides Ellis) là cây thơm và cây thuốc truyền thống thuộc họ Rubiaceae, có giá trị kinh tế cao ở Việt Nam và nhiều nước châu Á. Cây có số chormơ 2n = 22, với karyotype metacentric và submedian. Trong y học cổ truyền, trái cây chín ráo của dành dành được dùng rộng rãi với các công dụng như giảm hỏa, thanh nhiệt, xuất huyết, và làm đẹp tự nhiên. Theo nghiên cứu, dành dành không chỉ là nguồn thuốc quý giá mà còn là nguồn màu thực phẩm và thúc đẩy các hoạt tính sinh học đáng chú ý ^[1].

Công dụng truyền thống và hiện đại

Trong hệ thống y học truyền thống, dành dành được biết tới với tên gọi “Zhizi” ở Trung Quốc, được dùng cho các bệnh như sốt siêu cường, viêm họng, đau khớp, và rối loạn tiểu khí. Ngoài ra, trái cây còn được dùng làm nhuộm tự nhiên trong thực phẩm và công nghiệp thời trang. Theo nghiên cứu, chất lượng dành dành dùng cho y tế cần được phân biệt rõ rệt với loại dùng cho nhuộm, tương tự như sự phân biệt giữa “Shui Zhizi” (dành dành nước) và “Shan Zhizi” (dành dành đồng) từ năm 1912 ^[2]. Hiện nay, các nhà khoa học đã xác định bốn thành phần hoạt động chính của dành dành bao gồm genipin gentiobioside, geniposide, crocin 1 và crocin 2, trong đó geniposide là hợp chất được tìm thấy với nồng độ cao nhất ^[3].

Hoạt tính sinh học và cơ chế hoạt động

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất metanol của dành dành có hoạt tính kháng nấm cao, đặc biệt hiệu quả chống lại nấm Phan Đoạn (Pleurotus ostreatus). Hai hợp chất kháng nấm đã được tách đơn từ dung dịch n-butanol và ethyl acetate. Geniposide – một hợp chất quan trọng – không chỉ mang lại hiệu ứng chống viêm mà còn được chứng minh có tác dụng trong điều trị các bệnh lý viêm mạn tính như đái tháo đường, cao huyết áp, và bệnh gan ^[4]. Ngoài ra, geniposide cò có khả năng bảo vệ gan, giảm áp lực máu, và dừng chảy máu, làm cho dành dành trở thành một lựa chọn điều trị đa chức năng trong y học ^[3].

Ứng dụng công nghiệp và triển vọng phát triển

Ngoài vai trò y tế, dành dành còn được khai thác trong sản xuất màu thực phẩm tự nhiên nhờ nguồn crocin giàu có. Quy trình tối ưu hoá để tinh chỉ geniposide bằng nhựa hấp thụ D301R đã được nghiên cứu, hỗ trợ nâng cao hiệu suất khai thác chất đơn chất từ cây. Gen diện tích chloroplast của dành dành dài 155.247 bp, chứa 138 gen bao gồm 90 gen mã hóa protein và 40 gen tRNA, cung cấp nền tảng genom học vữ chắc cho nghiên cứu sau này. Tuy nhiên, nghiên cứu về hệ thống nuôi trồng in vitro để sản xuất các chất đơn chất có giá trị vẫn còn hạn chế, đòi hỏi sự quan tâm và đầu tư phát triển thêm trong thời gian tới ^[5].