Sự thật về Cỏ ngọt: đâu là hiểu lầm phổ biến?

Giới thiệu chung

Cỏ ngọt (Stevia rebaudiana), còn gọi là cúc ngọt hay cỏ đường, là cây thân cỏ sống lâu năm thuộc họ Cúc, có nguồn gốc từ Paragoay (Nam Mỹ). Cây cao khoảng 100cm, cành phân nhánh, lá mọc đối xứng, hình mũi mác, rộng 15–30mm, dài 30–60mm, có lông mịn. Lá hái khi cây sắp ra hoa, phơi hay sấy khô để dùng. Trong lịch sử, thổ dân Garani dùng cây như thực phẩm ngọt và trị bệnh tim, huyết áp cao, béo phì. Năm 1899, Bertoni mô tả khoa học, đến năm 1931 các nhà khoa học Pháp xác định stevioside và rebaudioside A là chất tạo độ ngọt chính. Theo nghiên cứu, chiết xuất từ lá có hoạt tính chống oxy hóa cao hơn so với từ thân cây, qua các xét nghiệm ORAC và CAA. Tuy nhiên, stevioside và rebaudioside A có giá trị ORAC thấp và không tạo độc tính tế bào. Cỏ ngọt thường dùng như thay thế đường cho bệnh nhân tiểu đường, nhưng công dụng và tác hại cụ thể cần nghiên cứu thêm.

So sánh quan niệm dân gian và bằng chứng khoa học

Theo nghiên cứu, chiết xuất từ lá có hoạt tính chống oxy hóa cao hơn so với từ thân cây, qua các xét nghiệm ORAC và CAA. Tuy nhiên, stevioside và rebaudioside A có giá trị ORAC thấp và không tạo độc tính tế bào ^[1]. Điều này có nghĩa là dù cây có chứa các hợp chất chống oxy hóa, nhưng các thành phần chính tạo độ ngọt lại không đóng góp lớn vào hoạt tính này.

Về công dụng truyền thống, các nhà khoa học đã khẳng định Stevia là cây thuốc đề xuất cho bệnh nhân tiểu đường hoặc béo phì như một chất thay thế đường thay thế nhờ tính chất ít calo ^[2]. Độ ngọt của Stevia chủ yếu đến từ các glycosides của steviol, mạnh hơn khoảng 250–300 lần so với đường trắng ^[1].

Đánh giá an toàn và rủi ro

Về an toàn sử dụng, một số nghiên cứu cho rằng steviol có tính gây đột biến, nhưng các nghiên cứu khác không xác nhận hiệu ứng này ^[3]. Bằng chứng chính về độ an toàn của Stevia đến từ thực tế dùng liên tục hơn 1500 năm của người Paraguay mà chưa có bất kỳ báo cáo tác dụng phụ nào. Thêm vào đó, việc không có báo cáo về tác dụng phụ ở bất kỳ dạng nào trong dân số Nhật Bản, nơi Stevia đã được tiêu thụ trong lượng lớn trong những năm gần đây, cũng củng cộng chứng minh cho sự an toàn khi dùng ^[3].

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng nghiên cứu về độ an toàn của các thành phần hoạt động trong dịch chiết có tính chất bảo quản còn hạn chế. Một nghiên cứu đã đánh giá độc tính của dịch chiết cồn từ lá Stevia qua các xét nghiệm in vitro và in vivo ^[4].

Ứng dụng và triển vọng

Ngoài vai trò ngọt, Stevia còn được tìm thấy có hoạt tính chống sâu Bắp bằng cách hỗ trợ phân tích hoá học ^[5]. Điều này mở ra khả năng ứng dụng trong sản xuất thuốc trừ sâu sinh học thân thiện với môi trường.

Cây Stevia đang được trồng rộng rãi trên toàn thế giới nhờ nội dung cao của các hợp chất ngọt ^[1]. Dù được đề xuất làm thay thế đường cho bệnh nhân tiểu đường, nhưng các nhà khoa học nhấn mạnh cần thực hiện thêm nghiên cứu để xác định rõ công dụng và tác hại cụ thể của việc sử dụng dài hạn.

Kết luận

Cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) là một dược liệu có lịch sử sử dụng dân gian lâu đời và được hỗ trợ bởi một số bằng chứng khoa học. Dù có tiềm năng như chất thay thế đường ít calo và các hoạt tính bổ sung, nhưng công dụng và rủi ro cụ thể vẫn cần được nghiên cứu thêm. Khi có nhu cầu sử dụng liên quan tới điều trị bệnh hoặc thay thế thực phẩm, nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.